Waldie Hanser

“Troostmuziek is een emotioneel anker, iets om je aan vast te houden”

Muziekpsycholoog Waldie Hanser over waarom muziek ons troost in tijden van verlies

Waldie Hanser is muziekpsycholoog. Hij onderzoekt al jaren hoe mensen muziek inzetten bij verdriet, rouw en herinnering, een thema waarop hij in 2023 promoveerde met zijn proefschrift The Consoling Power of Music. Van huilen bij een lied tot de troostende kracht van uitvaartmuziek: zijn werk laat zien hoe muziek emoties niet alleen weerspiegelt, maar ook verzacht, verbindt en heelt.

In dit interview vertelt hij waarom muziek zo’n krachtig troostmiddel is, wat een nummer troostend maakt, wat uitvaartmuziek zo bijzonder maakt, waarom we huilen bij muziek, en hoe muziek de soundtrack van ons leven wordt.

Kun je jezelf voorstellen en iets over je onderzoek vertellen?

Ik ben Waldie Hanser, psycholoog of muziekpsycholoog, zoals sommige mensen zeggen. Mijn onderzoek richt zich op muziek en emotie, en specifiek op de vraag hoe naar muziek luisteren kan troosten en helpen wanneer het tegenzit. Daarnaast houd ik me veel bezig met uitvaartmuziek: waarom kiezen mensen bepaalde nummers, en zitten er kenmerken in de teksten of de muziek die bijdragen aan dat troostende effect?

Mijn interesse gaat ver terug. Toen ik afstudeerde begon ik met onderzoek naar het effect van muziek op de emotionele beleving van afbeeldingen: je ziet een foto, er komt een muziekstuk onder, en verandert je emotionele beleving dan? Daarna ben ik me steeds meer gaan verdiepen in stemmingsregulatie. Want uiteindelijk is het interessant wat er met een afbeelding gebeurt, maar nog veel interessanter is wat er met ménsen gebeurt. Ik ben overigens geen muziektherapeut, maar onderzoeker. Mijn insteek is dus: hoe en waarom gebruiken mensen muziek?

Waarom is muziek zo belangrijk voor mensen?

Stel je een wereld zonder muziek voor. Geen ritme, geen melodie, geen liedjes die iets in je losmaken. Bijna onvoorstelbaar, toch?

Muziek is overal, en dat is niet voor niets; het is een fundamenteel onderdeel van wie we zijn. Het is laagdrempelig, iedereen kan neuriën of klappen. Het is sociaal; samen zingen of luisteren verbindt. Het is creatief; je bent bezig met iets moois. En het biedt vermaak, troost of een oppepper. Het verbaast me eigenlijk dat er twintig jaar geleden nog zo weinig onderzoek naar werd gedaan; het deelgebied van muziekpsychologie dat zich bezighoudt met muziek en emoties, is pas de laatste twee decennia echt groot geworden.

En het gaat verder dan muziek alleen. Ook literatuur, poëzie, theater en dans hebben een essentiële rol in ons welzijn. We hebben kunst nodig, niet alleen voor onszelf maar ook voor de maatschappij, het bindt mensen en schept verbinding tussen generaties en culturen.

Wat bedoel je met emotieregulatie, en hoe werkt dat via muziek?

Emotie- of stemmingsregulatie betekent dat je probeert je emotie te sturen naar een gemoedstoestand die je wílt voelen, meestal dat je je goed blijft voelen, of je beter gaat voelen als je niet lekker in je vel zit. Met het luisteren naar muziek zie je daarvoor meerdere, verschillende strategieën.

Een voorbeeld is ontlading: je hebt een rotdag gehad, je zit vol spanning, je zet de muziek keihard aan en zingt het er wellicht zelfs ruit. Een tweede is entertainment: je zit goed in je vel en zoekt muziek die dat gevoel versterkt of in ieder geval in stand houdt. En een derde is troost, en die is vooral belangrijk op momenten waarop je eigenlijk niets aan de situatie kunt doen: bij verdriet, eenzaamheid of verlies. Dan draait het er niet om dat je meteen een oplossing vindt, want die is er vaak niet. Je zet muziek in om je gevoelens te onderkennen, je begrepen te voelen, en misschien zelfs een gevoel van verbondenheid te ervaren.

In welke situaties zoeken mensen troost in muziek?

In situaties die heel wezenlijk en menselijk zijn: een uitvaart, het verlies van een dierbare of een huisdier, ziekte, of de machteloosheid die je voelt als iemand anders ziek is, eenzaamheid, somberheid. Dat zijn momenten waarop we eigenlijk iemand anders heel hard nodig hebben, maar dat is niet altijd mogelijk en soms wil je ook gewoon even alleen zijn met je gevoelens.

Soms kun je je verdriet, gemis of machteloosheid niet oplossen. Wat je wél kunt doen, is het gevoel ruimte geven. En juist daar speelt muziek een krachtige rol. Wat uit mijn onderzoek naar voren kwam, is dat mensen heel vaak naar muziek grijpen als ze troost zoeken.

Waarom kiezen mensen zo vaak voor muziek als troost?

Als je muziek vergelijkt met andere vormen van troost (een vriend bellen, een film kijken, of een bak ijs leeglepelen bij liefdesverdriet) dan scoorde muziek opvallend hóger. In mijn onderzoek kwam deze top drie naar voren: luisteren naar persoonlijke, betekenisvolle muziek, huilen, en hulp zoeken bij anderen. Een kanttekeing daarbij is wel dat dit onderzoek is gedaan onder mensen die binding hebben met muziek.

Waarom dat zo is, moet ik nog verder onderzoeken, maar er zijn logische verklaringen. Ten eerste is muziek altijd beschikbaar. Iemand die je zou kunnen troosten is er soms niet – ver weg, overleden, of je wilt juist even afstand nemen – maar muziek kun je altijd opzetten, vroeger een lp of cd, nu met één klik. Daarnaast biedt muziek troost zonder sociale verplichting: je hoeft niets uit te leggen en kunt naar binnen keren, en tóch voelt het alsof je niet alleen bent. En je luistert op troostmomenten ook anders, niet als achtergrond, maar bewust, zonder afleiding en vaak wanneer je alleen bent. De muziek staat dan echt centraal, en dat maakt het intenser en helender. Troostmuziek is vooral ook muziek die je goed kent en waar je je mee verbonden voelt.

Wat maakt een nummer troostend?

Het gaat zelden om de artiest zelf. Of dat nu Bowie, Whitney of Prince is, wat die in hun privéleven deden, is meestal niet relevant. Natuurlijk kunnen elementen uit de levens van die artiesten wel herkenbaar zijn, inspireren of aderszins aanspreken, maar doorgaans hoor je eerst de muziek voordat je jer pas in een artiest en diens leven gaat verdiepen. Het gaat om wat de muziek met jóu doet, en welke betekenis jij eraan geeft. Grofweg drie dingen spelen een rol in het troostende vermogen:

Herinneringen. Een lied kan je terugbrengen naar iemand die je mist, of naar een fijne tijd. Het hoeft niet altijd verdrietig te zijn; juist het gevoel van verbondenheid biedt troost. Denk aan een nummer waar je samen met een dierbare naar luisterde of een andere betekenis voor jou heeft.

Songtekst. Soms verwoordt een nummer precies wat jij zelf niet kunt zeggen. Je voelt je gezien, begrepen.

Klank en sfeer. De melodie, de akkoorden of de zangstijl kunnen al troostend zijn, los van de tekst. De emoties die de muziek oproept, sluiten aan bij wat je op dat moment voelt of kunnen daar uitdrukking aan geven.

Troostmuziek is vaak geen dagelijkse kost. Het zijn liedjes die je bewaart voor als het moeilijk is; emotionele ankers, waar je op kunt terugvallen als het nodig is. Muziek als een goede vriend. En dát is de kracht van troostmuziek.

Wat maakt uitvaartmuziek anders?

Uitvaartmuziek heeft duidelijke patronen wanneer je het vergelijkt met (pop)muziek in het algemeen: ze is droeviger van lading, minder energiek en minder dansbaar, trager van tempo, en vaker akoestisch en akoestische muziek klinkt intiemer en dichterbij; een akoestische gitaar voelt persoonlijker dan een elektrisch versterkte. Toch gebeurt er iets bijzonders: veel uitvaartmuziek staat niet in mineur, maar in majeur. Dat geeft het geen zware, maar juist een serene, tedere en troostende sfeer.

Ook in de teksten zit een patroon. Uitvaartmuziek bevat meer woorden die naar verdriet verwijzen, maar bevat per saldo juist meer positieve dan negatieve woorden. Een voorbeeld van een positief woord is liefde.De teksten verwijzen naar herinneringen, maar verrassend vaak ook naar de toekomst, met een boodschap van blijvende verbondenheid – jij blijft bij mij, onze band blijft bestaan. Dat wordt ook wel een continuing bond genoemd: het idee dat een relatie niet volledig verdwijnt, ook al is iemand fysiek niet meer aanwezig. En uitvaartmuziek bevat opvallend veel woorden als ‘je’ en ‘jij’, wat de teksten direct en persoonlijk maakt. Deze voornaamwoorden doen je denken aan een dierbare en kunnen dus bijdragen aan dat gevoel van continuing bonds.

Waarom huilen we bij muziek?

Huilen bij muziek heeft meestal met drie elementen te maken: de muziek zelf (de klank, melodie en instrumentatie) de tekst, en de herinneringen die meespelen. Er lijken twee emotionele groepen van huilen te zijn, namelijk verdriet en een positievere groep met blijdschap en ontzag. Huilen van verdriet hangt sterk samen met de tekst en met herinneringen aan verlies of nostalgie. Huilen van blijdschap hangt vaker samen met de muziek zelf; een melodie kan je raken zonder dat je er een specifieke herinnering bij hebt.

Wat ook opvalt, is dat we bij droevige muziek veel meer waarde hechten aan de tekst dan bij vrolijke muziek. Maar wat de tranen nu precies laat komen (de muziek, de tekst of de herinnering) is bijna niet te ontwarren. Vaak is het juist de combinatie die diep raakt.

Wat maakt muziek zo’n constante bron van troost?

Een van de belangrijkste redenen is dat muziek er altijd is. Mensen gaven in mijn onderzoek zelfs aan dat ze muziek als belangrijker ervoeren dan huilen of steun zoeken bij anderen. Dat betekent niet dat die anderen of andere dingen niet helpen, maar muziek is tegenwoordig vaak altijd toegankelijk en vraagt niets terug. Soms heb je even geen behoefte aan contact, maar wil je wel ergens steun uit halen. Het kan ook een gevoel van controle geven, dat je kunt kiezen waar je naar wil luisteren. Mensen hebben vaak een redelijk goed idee van wat bepaalde muziek bij hen oproept. Doorgaans is troostmuziek, muziek waar je binding mee hebt en die je goed kent. Je komt niet voor verrassingen te staan, je kunt het nogmaals opzetten en wanneer je er genoeg van hebt, kun je het ook weer afzetten of kiezen voor iets anders.

Succesvolle stemmingsregulatie werkt eigenlijk als een gereedschapskist: je hebt verschillende tools, en afhankelijk van de situatie helpt soms muziek, soms praten, soms iets anders. Over het algemeen geldt dat hoe meer strategieën je hebt, hoe beter je met moeilijke momenten omgaat. En muziek speelt daarin een bijzondere rol omdat het er gewoon í́s, net als iemand die naast je zit als je verdrietig bent. Soms hoef je niet te praten of advies te krijgen; juist het aanwezig zijn is troostend. Er is een mooi voorbeeld uit een boek over troost van Michael Ignatieff, over een man die zijn vrouw heeft verloren: een vriend komt op bezoek en hoeft eigenlijk niets te zeggen, het is zíjn aanwezigheid die telt. Muziek werkt net zo. Het is er, en dat is genoeg.

Je spreekt over ‘de soundtrack van je leven’. Wat bedoel je daarmee?

Je muzieksmaak ontwikkelt zich vooral in je puberteit en jongvolwassenheid. Daarvoor hoor je vooral de muziek van je ouders of van school, maar naarmate je ouder wordt, ga je de wereld in, ontmoet je mensen, en ontdek je via vrienden, de middelbare school en feestjes wat jíj nu echt mooi vindt. Dat vormt je eigen smaak.

Maar het bijzondere is dat je niet alleen een band krijgt met de muziek die je zelf kiest. Ook muziek waar je toevallig mee in aanraking kwam, krijgt een plek in je geheugen. Ik hou zelf van heavy metal en klassieke muziek, maar als er op de radio ineens een nummer van 2 Unlimited voorbijkomt, denk ik: o ja, dat was ook leuk, terwijl dat eigenlijk niet mijn smaak is. We hebben enorm veel associaties met muziek. Dat geheel, je persoonlijke voorkeuren én alle nummers die op belangrijke momenten een rol speelden, dat noem ik de soundtrack van je leven. En het mooie is dat oude nummers ook nieuwe generaties kunnen raken: toen ‘Running Up That Hill’ van Kate Bush in Stranger Things zat, ontdekten jongeren die het nooit hadden gehoord ineens haar hele oeuvre.

Wat is jouw belangrijkste boodschap voor de lezer?

Als ik één ding zou willen meegeven, dan is het dit: sta af en toe bewust stil bij waar je naar luistert, en waarom. We luisteren de hele dag muziek – in de auto, tijdens het sporten, op de achtergrond – maar hoe vaak staan we er echt bij stil waarom een nummer ons raakt?

Uit onderzoek naar uitvaartmuziek bleek hoe steunend het is als je weet wáárom een dierbare een bepaald lied had gekozen. Het geeft betekenis, en iets tastbaars om je aan vast te houden. Praat dus over je favoriete nummers, deel waarom ze belangrijk voor je zijn, dat maakt muziek nog krachtiger en het verbindt. En bovenal: geniet ervan. Luister naar wat je prettig vindt, zonder jezelf te forceren om iets te voelen. We moeten echter niet vergeten dat muziek ook simpelweg heel erg mooi en fijn is om naar te luisteren. Muziek is er om je te ondersteunen, om je te laten genieten, en om je door moeilijke momenten heen te helpen op jouw manier.

Welk nummer zou je willen delen?

Poeh, dat vind ik heel moeilijk, ik heb meer een lijst van nummers die belangrijk voor me zijn dan één ultiem nummer, en het wisselt met het moment. Het ene moment zou ik Judas Priest (het nummer Reckless) of Rainbow (Man on the Silver Mountain of Temple of the King) noemen, het andere iets van Fleetwood Mac of Stevie Nicks (Blue Lamp).

Maar als ik er toch één moet kiezen: ‘I’m Going Home’ uit The Rocky Horror Show. Dat is een hele rare, bizarre musical met keiharde rocknummers, maar dit lied is juist heel klein en intiem, bijna out of character voor het personage dat het zingt, dat normaal zo uitgesproken en absurd is. In dit nummer wordt het ineens reflecterend. Het gaat over weggaan en terugblikken, over afscheid nemen. Dat vind ik echt heel mooi.

Ga naar Spotify voor de playlist Muziektips

Meer informatie:

Website: www.waldiehanser.nl