Markus Klimek

“Muziek moeten we net zo serieus nemen als een medicijn”

Anesthesioloog Markus Klimek over muziek als wetenschappelijk te onderzoeken, farmacologisch inzetbaar instrument.

Markus Klimek is anesthesioloog, opleider en onderzoeker aan het Erasmus MC. Hij kijkt met een scherp oog naar muziek in de zorg, niet vanuit een zweverige hoek, integendeel. Hij benadert muziek als een wetenschappelijk te onderzoeken en farmacologisch inzetbaar instrument, dat je met dezelfde precisie zou moeten bekijken als een geneesmiddel.

In dit interview legt hij uit wannéér muziek een medicijn wordt, waarom muziek net als een medicijn een eigen ‘farmacologie’ heeft, en met welke vragen zijn onderzoeksgroep in het ErasMusic-Lab worstelt te beginnen met de lastigste: wat is eigenlijk het placebo van muziek?

Hoe kijk jij naar muziek in de zorg?

Je denkt misschien: muziek is gewoon genieten. Een toetje, een snoepje. Maar is dat echt de beste manier om het te benaderen? Als je dagelijks met medicijnen werkt, dan moet je muziek ook kunnen zien als een medicijn en het dus met dezelfde bril bekijken.

Toen ik me aansloot bij het onderzoeksteam van Muziek als Medicijn, werd al snel duidelijk dat we niet weggezet wilden worden als alternatief of zweverig. Muziek ís geen vervanging, het is een complementaire interventie. En als we het serieus willen nemen, moeten we het ook behandelen zoals we medicijnen behandelen. Mijn vakgebied, de anesthesiologie, draait dagelijks om precieze doseringen, meetbare werking en controleerbare effecten. Dus waarom zouden we dat niet ook van muziek vragen?

Wanneer wordt muziek een medicijn?

Muziek kan heel functioneel worden ingezet. Iedereen weet dat je bij het sporten andere muziek kiest dan wanneer je wilt ontspannen voor het slapengaan; muziek beïnvloedt je stemming. Maar zolang je het ‘gewoon’ in de achtergrond gebruikt om je beter te voelen, is het nog een snoepje.

Pas als je het doelgericht inzet, actief luistert, bijvoorbeeld om stress, angst, pijn, slapeloosheid of delier te verminderen, dan spreken we van een medicinale toepassing, een muziek-interventie.

Wat maakt iets eigenlijk tot een medicijn?

Daar zijn twee dingen voor nodig. Ten eerste de farmacokinetiek: hoe wordt het opgenomen, hoe lang werkt het, en hoe wordt het afgebroken? En ten tweede het werkingsmechanisme: wat doet het precies in lichaam of brein?

Bij muziek hadden wij toen ik begon nog veel vragen: Hoe lang moet je luisteren? Wat voor muziek? Op welk moment? Moet je het herhalen? En geldt voor iedereen hetzelfde? Er is geen standaarddosering. En dat is precies wat we proberen te ontrafelen.

Wat onderzoeken jullie in het ErasMusic-Lab?

Vanuit die vragen is het ErasMusic-Lab opgezet: een onderzoeksomgeving waarin we muziek systematisch onderzoeken op effectiviteit. En wat opvalt, is dat we het traditionele model van geneesmiddelenonderzoek omdraaien.

In de farmaceutische wereld begin je klein (eerst op celniveau, dan proefdieren, dan een eerste groep mensen) om veiligheid en effectiviteit te testen, en pas daarna ga je grootschalig. Bij muziek deden wij het andersom: we begonnen meteen met grote groepen en geavanceerde, zogenoemde meta-analyses van effectiviteit. Nu gaan we terug naar het lab om de mechanismen achter die werking beter te begrijpen.

We testen nu met kleine groepen van zo’n twintig personen, waarbij we bij voorbeeld ritmische prikkels geven om objectief te meten of muziek pijnverlichting geeft. We willen bewijzen dat muziek niet alleen een gevoel geeft, maar ook een fysiologisch meetbaar effect heeft, net als medicatie.

Wat is het ‘placebo’ van muziek?

Dat is een van de lastigste vragen binnen ons onderzoek. In medicijnstudies geef je de helft van de mensen een zoutoplossing, of een pil zonder werkzame stof. Maar bij muziek: wat is dan het placebo?

Tja, wat stel je daar tegenover? Niets? White noise? Brown noise? Noise-cancelling-koptelefoons? Een gesproken podcast? Of muziek die mensen juist niet mooi vinden? Het zijn geen simpele vragen, en methodologisch is het ingewikkeld. En toch is het cruciaal, want zonder goede controlegroep kun je geen zuivere wetenschappelijke vergelijking maken. Juist daar draaien onze onderzoeken om: hoe kunnen we de effecten van muziek zuiver meten en begrijpen?

Is muziek meer dan alleen geluid?

Absoluut. Muziek begint niet pas als wij het horen. Al bij ongeboren baby’s zien we beweging in de baarmoeder zodra er muziek wordt afgespeeld; de hartslag verandert, er is meer activiteit zichtbaar in het brein. Het is dus niet zomaar geluid, het werkt door op verschillende niveaus in lichaam en geest.

Als je muziek reduceert tot alleen geluidsintensiteit, doe je hetzelfde als wanneer je pijn alleen een cijfer geeft. Maar pijn is complex: het kan brandend, zeurend of stekend zijn. En ook muziek bestaat uit lagen – klank, harmonie, emotie, herkenning – en elk van die elementen activeert een ander deel van het brein. Met functionele MRI is daar inmiddels onderzoek naar gedaan; dat laat zien wáár muziek wordt verwerkt en hoe snel dat gaat. Soms al na drie tonen van een bekend liedje.

Hoe werkt muziek precies in lichaam en brein?

Ik spreek bewust over werkingsmechanismen in het meervoud. Want het is waarschijnlijk niet één factor, maar een combinatie: neurotransmitters, autonome processen, spierontspanning en emotionele triggers. Misschien speelt afleiding een rol. Misschien aandacht. Misschien het placebo-effect. Of allemaal tegelijk.

Dat placebo-effect is overigens geen bezwaar. Paracetamol en de meeste geneesmiddelen werken óók deels via placebo. Het gaat erom dát het werkt en dat we begrijpen waarom, zodat we het gericht kunnen inzetten.

Hoeveel maakt het uit of iemand er zelf voor openstaat?

Heel veel. Als je tegen iemand zegt: ‘Luister naar deze muziek, dat is goed voor je’, terwijl diegene er helemaal niets mee heeft, dan slaat het niet aan. Je moet ervoor openstaan. De overtuiging dat iets werkt, draagt bij aan het effect net als bij veel andere behandelingen.

Daarom is de context waarin muziek wordt aangeboden net zo belangrijk als de muziek zelf. Een live optreden van de CliniClowns heeft een totaal andere werking dan een playlist op Spotify. Dan komt er interactie bij, sociale dynamiek, fysieke nabijheid, allemaal extra werkzame factoren.

Waarom is bewust luisteren zo belangrijk?

Muziek ‘toedienen’ vraagt focus. Je kunt het niet zomaar als achtergrond laten meelopen terwijl je iets anders doet. Net zoals je een nieuwe smaak het beste bewust proeft, luister je naar muziek als medicijn het beste bewust, dus niet multitaskend.

Hoe persoonlijk en cultureel bepaald is muzieksmaak?

Muziek is persoonlijk. Wat voor de één werkt, roept bij de ander misschien irritatie op. Als we muziek willen inzetten als interventie, of zelfs als medicijn, dan is het dus essentieel om rekening te houden met wie je voor je hebt. Wat een kind gelukkig maakt, is niet wat een volwassene raakt: de Teletubbies kunnen een klein kind nog vermaken, maar als volwassene voel je toch echt meer bij een gelaagd muziekstuk. Naarmate we ouder worden, wordt onze smaak verfijnder.

Maar die smaak is ook cultureel bepaald. Wat ik als prettig ervaar, kan iemand uit een andere cultuur juist als storend of saai beleven. Je voorkeuren worden mede gevormd door je omgeving, je opvoeding en je culturele bagage. Dat moeten we meenemen als we muziek op individueel niveau willen toepassen in de zorg.

En leeftijd speelt een grote rol. Onderzoek laat zien dat de muziek die je hoort rond je zestiende, in de late puberteit, een diepe indruk maakt. Die muziek vormt een soort anker; het zijn vaak de liedjes van dat moment die ons later het sterkst emotioneel raken. Dat principe wordt trouwens al commercieel toegepast: winkelketens stemmen hun muziekkeuze af op de leeftijd van hun doelgroep, omdat het herkenning en comfort schept en zo zelfs koopgedrag stimuleert.

Klopt het dat klassieke muziek altijd het beste werkt?

Dat is een hardnekkig misverstand. Veel van de eerste studies naar muziek in de zorg zijn gedaan bij oudere mensen, en die hadden nu eenmaal een voorkeur voor klassieke muziek. Dat betekent niet automatisch dat klassieke muziek superieur is, het zegt vooral iets over de doelgroep.

We moeten af van het idee dat er één soort muziek is die altijd werkt. Er bestaat geen universeel recept. Wat opvalt, is bovendien dat niet elke muziek geschikt is voor elk doel: muziek die werkt tegen pijn, is niet per se dezelfde als muziek voor ontspanning of focus. Het moet worden afgestemd op de persoon én op het doel.

Waar staat het onderzoek nu?

We hebben inmiddels zes proefschriften afgerond, en de zevende is onderweg. Hoeveel promovendi ik nog nodig heb om écht tot antwoorden te komen? Zeker nog vijf tot tien.

Want zoals het vaak gaat in de wetenschap: elk antwoord levert weer nieuwe vragen op. En dat is precies wat het zo boeiend maakt.

Meer informatie:

Website: https://erasmusmcfoundation.nl/muziekalsmedicijn/projecten/erasmusiclab/