Hans Jeekel

Dit interview werd opgetekend kort voor het overlijden van professor Hans Jeekel. We publiceren het ter nagedachtenis aan hem en zijn werk.

“Muziek is niet zweverig, het is krachtig, meetbaar en effectief”

Professor Hans Jeekel over de chirurg die de helende kracht van muziek wetenschappelijk bewees.

Wat als muziek meer is dan ontspanning of achtergrondgeluid? Wat als het letterlijk genezing kan bevorderen? Professor dr. Hans Jeekel, hoogleraar chirurgie aan het Erasmus MC en muziekliefhebber, stelde zichzelf die vraag ruim veertien jaar geleden. Hij liet het niet bij aannames, maar onderzocht het op de strengst mogelijke manier: via randomized controlled trials, de gouden standaard in medisch onderzoek.

Wat volgde, was baanbrekend. Zijn onderzoeksgroep Muziek als Medicijn toonde aan dat muziek aantoonbaar helpt bij vijf veelvoorkomende complicaties: angst, stress, pijn, slaapproblemen en delier. De resultaten waren zó overtuigend dat muziek inmiddels is opgenomen in de richtlijnen van de Federatie van Medisch Specialisten. Toch blijft de toepassing in de praktijk achter. In dit interview vertelt Hans over zijn persoonlijke drijfveren, zijn wetenschappelijke ontdekkingen, en zijn missie om muziek een vaste plek te geven in de zorg.

Hoe begon jouw onderzoek naar muziek in de zorg?

Dat is grappig, want die vraag kreeg ik ooit ook op televisie en toen dacht ik: eigenlijk weet ik het niet precies. Maar goed, nummer één is: ik heb in mijn leven ontzettend veel patiënten gezien die zoveel last hadden van pijn, slaapproblemen en eigenlijk al die complicaties die we later in kaart zouden brengen.

En tegelijk speelt muziek een grote rol in mijn eigen leven. Ik speel al mijn hele leven piano, vrij intensief zelfs. Vooral klassiek, en graag samen met anderen. Maar ik hou ook van allerlei andere stijlen. Ik heb zelfs twee jaar meegezongen in het koor van het Boston Symphony Orchestra. Muziek is voor mij echt een levensader. En toen dacht ik: misschien is het dat ook wel voor de patiënt.

Veertien jaar geleden vond ik wat eerste studies uit Amerika, Engeland en een paar andere Europese landen, en toen dacht ik: misschien zit hier echt iets in. Vanaf dat moment zijn we het op de meest wetenschappelijke manier gaan aanpakken: met randomized controlled trials en meta-analyses. Daarmee zijn we wereldwijd een van de weinige onderzoeksgroepen die dit bewijs op het hoogste niveau hebben geleverd.

Waarom koos je voor zo’n strenge methode?

Omdat dit de enige manier is om echt overtuigend aan te tonen dat muziek werkt. Veel mensen roepen van alles over muziektherapie, maar zonder goed wetenschappelijk bewijs blijft het bij mooie verhalen. En ja, RCT’s kosten veel tijd, meestal minimaal drie jaar, maar ik ben het gewend om zo te werken.

In die studies kreeg de ene groep patiënten wél muziek te horen en de andere niet. Zo konden we goed meten wat het effect was. Bijvoorbeeld bij baby’s op de NICU of bij ouderen na een heupoperatie. Geen mooie verhalen dus, maar meetbare resultaten.

Wat zijn de belangrijkste resultaten van jullie onderzoek?

We hebben inmiddels overtuigend bewijs dat muziek vijf veelvoorkomende complicaties bij ziekenhuispatiënten kan verminderen, wat wij de ‘Big Five’ noemen:

• Angst, komt voor bij 60 tot 80 procent van de patiënten, vaak al vóór de opname.
• Stress, sterk verbonden met angst, en van invloed op het herstel.
• Pijn, zowel na operaties als bij andere behandelingen.
• Slaapproblemen, bijna 90 procent slaapt slecht tijdens een opname.
• Delier, vooral bij ouderen, bijvoorbeeld op de IC; dit komt voor bij wel 60 procent van hen.

Wat we ontdekten, is revolutionair: muziek is niet zomaar een leuke afleiding, maar een serieuze interventie met meetbare effecten. Angst, stress, pijn, slaapproblemen en zelfs delier,  we kunnen ze verminderen of zelfs voorkomen met muziek.

Hoe is dit opgepakt in de medische wereld?

De Federatie van Medisch Specialisten heeft op basis van onze resultaten een officiële richtlijn ontwikkeld: muziek als behandeling bij operaties. Dat is vrij uniek dat een niet-farmacologische interventie als muziek officieel wordt erkend in de richtlijnen.

Wat muziek als behandeling bovendien zo bijzonder maakt, is dat het geen bijwerkingen heeft. Het is veilig, niet-toxisch en produceert geen afvalstoffen. Geen pillen, geen infusen, geen plastic verpakkingen, niets. Muziek laat geen sporen na, behalve in je beleving en je welzijn. En het is bovendien kosteneffectief: het kan duurdere ingrepen, medicatie en complicaties deels voorkomen. In een tijd waarin duurzaamheid en betaalbaarheid steeds belangrijker worden, sluit dat precies aan bij wat de zorg nodig heeft.

Kun je een voorbeeld geven van recent onderzoek?

In samenwerking met het UMC Utrecht hebben we een RCT uitgevoerd bij te vroeg geboren baby’s in de couveuse. Door het afspelen van wiegeliedjes zagen we niet alleen een betere fysieke groei, maar ook een snellere ontwikkeling van bepaalde hersengebieden. Een ongelooflijk veelbelovende bevinding, die we binnenkort publiceren.

Een ander voorbeeld: bij hersenoperaties onderzochten we het effect van muziek op angst en oriëntatie. We zagen minder delier na de operatie. Ook bij andere patiënten zagen wij minder deler op de intensive care. Dat onderzoek deden we met Diederik Gommers als promotor. Ook daar vonden we significante effecten op stress en angst.

Als muziek zo effectief is, waarom wordt het dan niet massaal ingezet?

Een hele terechte vraag. De reacties van collega’s zijn vrijwel altijd positief “Wat mooi!”, “Wat bijzonder!”, “Wat inspirerend!” hoor ik vaak, en dat is hoopgevend. Ongeveer een derde van de ziekenhuizen in Nederland werkt inmiddels met ons samen, in onderzoek en implementatie. Maar eerlijk is eerlijk: dat is nog op relatief kleine schaal. Er is nog een lange weg te gaan.

De medische wereld is ontzettend behoudend. Ik ben zelf medisch specialist, dus ik begrijp hoe het werkt. Artsen zijn jaren bezig met hun opleiding, specialisatie en subspecialisatie, en in al die jaren leer je vaste protocollen, gewoontes en behandelingen. Komt daar opeens een nieuwe interventie als muziek bij, die je niet tijdens je opleiding hebt meegekregen, dan roept dat weerstand op. Verandering kost nu eenmaal tijd, zeker in een systeem dat gebouwd is op bewezen zekerheid.

Wat we gaandeweg ontdekten, is dat de sleutel niet bij de chirurg ligt, al dacht ik dat vroeger als chirurg zélf wel. De échte spil is de verpleging. Zij zien de patiënt als eerste en kunnen meteen vragen: “Wilt u muziek luisteren? Heeft u een telefoon, oortjes of een afspeellijst bij u?” Daarmee zetten zij de toon. Natuurlijk moet het hele team meedoen, van anesthesist tot OK-assistent, maar het mooie is: het vraagt nauwelijks extra moeite. Veel patiënten brengen hun eigen muziek al mee. Soms spelen we die zelfs af tijdens de operatie, zoals bij onze studie met hersenpatiënten. Oortjes in, muziek aan, ook tijdens de ingreep.

Wat voor muziek werkt het best?

De meest gestelde vraag die ik krijg is: maar wat voor muziek moet je dan gebruiken? Het antwoord is eigenlijk verrassend eenvoudig: de favoriete muziek van de patiënt werkt het beste.

Daar is ook veel voor te zeggen, toch? Jouw eigen vertrouwde muziek brengt je sneller tot rust dan een willekeurige afspeellijst. Er zijn wel een paar randvoorwaarden:  het ritme en het volume moeten passen bij de situatie, maar verder is persoonlijke voorkeur leidend.

Hoe werkt muziek in het lichaam?

Het begint allemaal in de hersenen. Muziek stimuleert het brein en zet allerlei biochemische processen in gang: de afgifte van dopamine, het gelukshormoon, van oxytocine, dat met hechting en vertrouwen te maken heeft, en van andere neurotransmitters die direct invloed hebben op hoe je je voelt.

Daarbij ontstaan ook fysieke reacties: een lagere hartslag, een lagere bloeddruk, ontspanning van de spieren. Dat alles leidt tot minder angst, minder stress en minder pijn. In meerdere RCT’s hebben we zelfs aangetoond dat patiënten rond operaties minder opioïden (pijnmedicatie) nodig hebben als ze naar muziek luisteren. Er zijn zelfs aanwijzingen dat het microbioom in je darmen, ook wel het ‘tweede brein’ genoemd, door muziek wordt beïnvloed. Dat is nog een nieuw onderzoeksgebied, maar enorm veelbelovend.

Is muziek ook buiten jullie vakgebied inzetbaar?

Ja, zeker. Als je bijvoorbeeld depressief bent, of als er iets ingrijpends gebeurt in je leven, in je familie of met jezelf, een psychisch of lichamelijk trauma, dan is muziek heel goed te gebruiken. Je kunt het inzetten om angst, stress, somberheid of zelfs pijn te verlichten, en ook de slaapproblemen die daaruit voortkomen kun je ermee aanpakken.

Maar ik werk nu eenmaal in het Erasmus MC, waar ik al jaren hoogleraar ben. Dus ik richt me vanzelfsprekend vooral op de patiënt in de kliniek. Alles wat ik doe, komt voort uit die setting, maar de kracht van muziek reikt veel verder dan alleen het ziekenhuis.

Hoe reageren patiënten op muziek?

Ongelooflijk positief. In al onze studies zien we het terug: de tevredenheid is enorm. Ik ben zelf meerdere keren geopereerd en heb toen ook muziek gebruikt, zelfs tijdens de narcose, daar hebben we ook studies naar gedaan. En zelfs dán heeft muziek een positief effect.

Je geeft van tevoren je telefoon af met je favoriete afspeellijst en je houdt je oortjes gewoon in. En dan, als je weer bij bewustzijn komt, hoor je je eigen muziek. Dat geeft herkenning en rust, en het is een ervaring die je niet snel vergeet. Eigenlijk zou iedereen dat eens moeten meemaken, al kun je natuurlijk niet iedereen zomaar onder narcose brengen voor een experiment.

Maakt het uit of patiënten zelf van tevoren weten dat muziek kan helpen?

Absoluut. Implementatie werkt van twee kanten. Zorgprofessionals moeten het ondersteunen, maar patiënten kunnen er ook zelf om vragen. En dat doen ze: ik word bijna wekelijks gebeld door iemand die wil weten hoe hij muziek kan inzetten tijdens een opname.

Als het goed is, heeft de patiënt op de polikliniek al gehoord dat muziek mogelijk is. De meeste mensen nemen hun eigen oortjes of koptelefoon mee, en een telefoon met een afspeellijst. Die kan zelfs op de operatiekamer gewoon gebruikt worden.

Wat is je belangrijkste boodschap?

Mijn missie is om muziek als bewezen werkzame behandelvorm te integreren in de reguliere zorg. Niet als ‘extraatje’, maar als serieuze interventie, naast medicatie en andere therapieën. Want muziek is niet zweverig, het is krachtig, meetbaar en effectief.

Wat begon als een persoonlijke nieuwsgierigheid, groeide uit tot iets met hard bewijs erachter. Muziek verdient een vaste plek in de behandelkamer. En tot die tijd geldt: vraag er gerust zelf om. Want dat je je eigen muziek mag meenemen, je oortjes in mag houden en mag wakker worden met de klanken die jou rust geven, dat gun je eigenlijk iedereen.

Meer informatie:

Website: www.muziekalsmedicijn.nl