Erik Scherder
“Muziek is geen luxe, maar een krachtige bondgenoot van het brein”
Neuropsycholoog Erik Scherder over wat muziek doet met je hersenen, van het kinderbrein tot Alzheimer.
Niemand legt het met zoveel aanstekelijk enthousiasme uit als Erik Scherder, hoogleraar neuropsychologie en bekend om zijn vurige pleidooi voor beweging, muziek en hersenactiviteit. In dit gesprek duiken we in de wisselwerking tussen muziek en je brein: waarom muziek zo krachtig is voor cognitieve groei, wat er gebeurt in je hoofd als je muziek hoort of maakt, en hoe muziek zelfs herinneringen kan terughalen bij mensen met Alzheimer.
Hoe is je passie voor beweging en muziek ontstaan?
Eigenlijk is dat begonnen als een soort hartenkreet. Mijn kleinkinderen zijn vier en zes en zitten in groep 1 en 3, en als ik naar het onderwijs kijk, valt me iets op: twee essentiële dingen zijn bijna volledig verdwenen uit het basisonderwijs: muziek en bewegen. Dat is pijnlijk, zeker als je weet wat die twee doen met een kinderbrein in ontwikkeling. Uit onderzoek blijkt dat niet alleen de grijze stof, maar juist ook de witte stof zich nog jarenlang blijft ontwikkelen, tot wel in de derde levensdecade.
Juist die witte stof, die verantwoordelijk is voor de verbindingen en communicatie tussen hersengebieden, heeft baat bij een verrijkte omgeving: een omgeving die uitdaagt, die nieuw is, die moeite kost. En muziek is daar het perfecte voorbeeld van. Het is nooit hetzelfde. Of je nu luistert of zelf zingt: muziek daagt je brein uit. Het is een cognitieve workout van de bovenste plank.
Wat gebeurt er in je brein als je niet alleen luistert, maar ook muziek máákt?
Luisteren naar muziek is prachtig: het raakt je, je voelt van alles, en er worden al veel neurale netwerken actief. Maar als je gaat zingen, komt daar nog iets bij: motoriek. Je lijf moet meedoen. En speel je een instrument, dan gebruik je nóg meer functies tegelijk: noten lezen, vooruitdenken, techniek toepassen, streven naar een betere klank. Dat geldt ook voor zingen: je wilt steeds beter worden, mooier klinken.
Dat alles maakt muziek maken tot een cognitief verrijkte omgeving. En dat is precies wat zenuwcellen het liefste hebben: steeds iets nieuws, op een andere manier, geen herhaling van hetzelfde. Daarom zeg ik vaak: we praten in Nederland veel over basisvaardigheden als rekenen en taal, maar dezelfde hersennetwerken die je bij rekenen gebruikt, activeer je ook als je met muziek bezig bent. Muziek is geen luxe; het is een krachtige vorm van breintraining.
Waarom is muziekonderwijs geen luxe, maar noodzaak?
Ik ben ambassadeur van Meer Muziek in de Klas, onze koningin is zelfs erevoorzitter. En toch zie je dat als er bezuinigd wordt, muziekonderwijs vaak als eerste verdwijnt. Dat is frustrerend. Muziek maken, of dat nu zingen is, een instrument bespelen of samen luisteren, draagt bij aan cognitieve én emotionele ontwikkeling. Het is geen extraatje, maar een verrijking van de omgeving waarin een kind opgroeit.
Juist die verrijkte omgeving is cruciaal in de eerste dertig levensjaren. In die periode bouw je aan je ‘brain reserve’: de complexiteit van je brein, de hoeveelheid verbindingen die blijven bestaan doordat je ze gebruikt. Hoe rijker de omgeving, hoe sterker die reserve en later in het leven, bij tegenslagen, helpt die reserve je om flexibeler te denken, meer oplossingen te zien, veerkrachtiger te zijn. Daarom moeten we stoppen met denken dat muziekonderwijs ‘leuk meegenomen’ is. Het hoort net zo goed in het basispakket als rekenen en taal. Zeker voor kinderen in kwetsbare situaties is dit essentieel: niet vrijblijvend, maar structureel. Elk kind heeft hier recht op.
Wat kun je als ouder doen en wat mag je van de overheid verwachten?
Het klinkt makkelijk: stuur je kind op muziekles of laat het zingen in een kinderkoor. Dat zou prachtig zijn, een instrument bespelen is een van de mooiste dingen die er is. Maar we moeten oppassen met dit soort goedbedoelde adviezen. Veel ouders worstelen met financiële stress, energiekosten, inflatie, schulden en dan kun je het je vaak niet permitteren om ook nog ‘even’ muziekles te regelen.
Daarom wringt het als de overheid zegt: ouders zijn verantwoordelijk. In theorie wel, maar in de praktijk hebben veel ouders simpelweg niet de mentale ruimte. Chronische stress, door geldzorgen of overbelasting, tast juist de hersennetwerken aan die je nodig hebt om te plannen, overzicht te houden en initiatief te nemen. Je brein raakt letterlijk minder in staat om ‘redelijk’ te redeneren. We kunnen van deze ouders niet verwachten dat ze alle touwtjes zelf in handen nemen. Daarom hoort muziekonderwijs een vast onderdeel van het curriculum te zijn. Het is aan het ministerie van OCW om dat eindelijk structureel in te bedden. Pas dan geven we iedereen gelijke kansen.
Wat heeft burn-out te maken met je hersenen en kan muziek echt helpen?
Laten we niet doen alsof je alleen met muziek weer op de been komt. Maar het kan een positieve impuls zijn, een katalysator. Wat vaak vergeten wordt: die knik in mentale veerkracht komt niet pas bij 60 of 65, die begint al rond je 30e. Al vanaf je 25e zie je dat sommige cognitieve functies, zoals verwerkingssnelheid, afnemen. Dat hangt onder andere samen met de witte stof, de myeline, die vanaf je 30e minder wordt.
Sommige mensen blijven mentaal fit, omdat ze zichzelf blijven uitdagen: ze zoeken nieuwe ervaringen, blijven leren en in beweging, letterlijk en figuurlijk. Maar wie vastloopt, voelt het niet meteen, want je functioneert ogenschijnlijk prima. Tot je brein zegt: tijd voor iets nieuws.
Burn-out en bore-out liggen dicht bij elkaar; we zitten te veel, bewegen te weinig, en raken overprikkeld én onderuitgedaagd tegelijk. Daarom pleit ik voor een actieve dagstart: fiets naar het station, neem de trap, laat je hersenen wakker worden. En dan kan muziek absoluut helpen. Niet als wondermiddel, maar als stimulans, als extra laagje motivatie. Ik ben nu 73, en zelf ben ik pas op mijn 68e begonnen met vioolspelen, samen met mijn kleinzoon. Het klinkt nu al beter dan in het begin, want ook later kun je nog nieuwe verbindingen aanleggen, mits je jezelf blijft uitdagen.
Waarom verbindt samen muziek maken ons zo sterk?
Samen muziek maken is meer dan leuk of gezellig, het is diep menselijk. Vanuit evolutionair perspectief was klank de eerste vorm van contact. In de oertijd hoorde ik jouw klanken en dacht: hé, jij klinkt zoals ik, laten we optrekken. En zo ontstonden groepen, samenwerking, uiteindelijk zelfs taal. Maar het gaat verder dan klank alleen, ook ritme speelt een cruciale rol. Ons brein bevat ingebouwde metronomen, op meerdere plekken; diep in de kleine hersenen, maar ook in de thalamus en de motorische schors. Zodra we zingen of bewegen op hetzelfde ritme, synchroniseren we, en dat geeft een belonend gevoel. Je brein wil dat het klopt, en dat creëert verbinding, coördinatie en een gevoel van samenzijn. Daarom voelt samen zingen of musiceren vaak zó sterk: je brein wordt er letterlijk blij van.
Waarom is muziek zo krachtig bij neurologische aandoeningen zoals Parkinson?
Bij mensen met Parkinson zie je soms iets bijzonders: waar het lichaam stokt, brengt muziek weer beweging op gang. Zet dansmuziek op, en iemand die net nog vastzat in zijn pas, danst ineens mee. Ritme is letterlijk ingebouwd in ons brein. In de kleine hersenen zit als het ware een metronoom die ons helpt beweging te synchroniseren met klank. Muziek helpt niet alleen motorisch, maar ook emotioneel. Samen zingen met andere patiënten geeft een gevoel van verbinding en kracht; het reguleert emoties, verzacht somberheid en geeft hoop. En precies daarom kan muziek in therapie zo’n krachtig hulpmiddel zijn.
Hoe kan muziek herinneringen ‘terughalen’ bij Alzheimer?
Er zijn indrukwekkende voorbeelden van mensen met vergevorderde Alzheimer die plotseling opleven als ze muziek uit hun verleden horen. Hoe kan dat, terwijl zoveel hersenfuncties al zijn aangetast? Neurologisch onderzoek laat zien dat er één specifiek gebied is (het supplementair motorisch gebied, samenwerkend met onder andere de anterior cingulate cortex) dat relatief gespaard blijft bij Alzheimer. Precies daar wordt muziek opgeslagen. Terwijl andere delen van het brein krimpen, blijft dit netwerk actief.
Muziek raakt dus iets wat diep in ons ligt opgeslagen. Herinneringen, emoties, verhalen. Muziek kan die als het ware ‘aan’ zetten. Denk aan de beroemde ballerina die haar choreografie weer uitvoert zodra ze de muziek van toen hoort. Muziek is leven, zelfs als andere functies verdwijnen.
Hoe zet jij muziek bewust in je eigen leven in?
Zelf speel ik viool, samen met mijn kleinzoon. Gebruik ik muziek bewust? Niet heel actief, eerlijk gezegd. Ik ben niet iemand die van nature gestrest is. Ik ben druk, ja, ik vlieg de hele dag heen en weer, maar dat geeft me juist energie. Toch maak ik ruimte voor muziek, juist in de momenten die ertoe doen. Met Pasen ga ik altijd naar de Matthäus-Passion; daar kan ik zó in verdwijnen, het raakt me diep. Net als Pachelbel trouwens, waar we nu op les mee bezig zijn. En als ik dan een beetje in de buurt kom van hoe het hoort te klinken, voelt dat zo belonend. Ik heb geen grote muzikale ambities hoor. Het plezier zit hem in die kleine stapjes, het idee dat je vooruitgaat.
Welke boodschap wil je aan de lezer meegeven?
Als je het brein écht wilt versterken, bij kinderen én volwassenen, dan moet je zorgen voor een omgeving die het uitdaagt. En muziek is daar een krachtig voorbeeld van: het is verrijkend, het activeert bijna álle hersennetwerken tegelijk, en het draagt bij aan cognitieve, motorische én emotionele ontwikkeling. Muziek verrijkt je brain reserve, en juist die reserve heb je nodig om later veerkrachtig te blijven. Of het nu gaat om kinderen in kwetsbare wijken, volwassenen met stress of ouderen die mentaal fris willen blijven: muziek helpt ons vooruit. Niet als wondermiddel, maar als krachtige bondgenoot van het brein. Daarom zeg ik: laten we stoppen met denken dat muziek ‘leuk meegenomen’ is. Het hoort gewoon in het basispakket voor ieder kind, voor ieder mens.
Welk nummer zou je met de lezer willen delen?
Dan denk ik aan ‘Hope’ van Louis van Dijk. Hij had Alzheimer, maar speelde dit stuk nog aan tafel in een tv-programma. Het is prachtig. Je hóórt de hoop in dat nummer, en dat raakt me telkens weer. Muziek als herinnering, als gevoel, als kracht. Dat is wat het voor mij betekent.