Annemieke van den Tol
“Muziek is iemand die naast je zit als het stormt, zonder oordeel”
Muziekpsycholoog Annemieke van den Tol over muziek als spiegel, troost en innerlijk kompas
Wat gebeurt er als woorden tekortschieten? Als verdriet, stress of verlies zich opdringen, maar je niet weet hoe je ermee om moet gaan? Voor veel mensen is muziek dan de plek waar ze terechtkunnen, een veilige haven in een stormachtig binnenleven.
Dr. Annemieke van den Tol is muziekpsycholoog en universitair hoofddocent aan de University of Lincoln. Ze doet al jaren onderzoek naar hoe mensen muziek inzetten om met emoties om te gaan en betekenis te geven aan wat ze meemaken.
In dit interview neemt ze ons mee langs persoonlijke anekdotes, wetenschappelijke inzichten en praktische toepassingen en laat ze zien dat muziek geen bijzaak is, maar een bondgenoot. Iemand die naast je zit als het stormt. Zonder oordeel, met gevoel.
Wat fascineert je het meest aan hoe mensen muziek gebruiken bij verdriet of stress?
Toen ik met dit onderzoek begon, was ik vooral gefascineerd door hoe weinig erover bekend was. Dat voelde bijna paradoxaal. Juist in momenten van verdriet, verlies of stress speelt muziek vaak een bijzondere rol in het leven van mensen, dat zag ik overal om me heen. Maar destijds werd daar in de wetenschap nog nauwelijks over gesproken. Inmiddels weten we gelukkig meer, maar toen ik begon was dit terrein nog grotendeels onontgonnen.
Was er een persoonlijke aanleiding die je richting dit onderzoek leidde?
Van mijn twaalfde tot ongeveer mijn zesentwintigste maakte ik zelf veel muziek. Ik schreef liedjes, speelde in bandjes en was omringd door vrienden die ook muzikaal bezig waren. Wat me toen al intrigeerde, was hoe diep muziek je kan raken; hoe het schrijven, maken en luisteren invloed had op hoe ik me voelde, en op de emoties van anderen.
Toen ik vijftien was, werd ik gevraagd als zangeres voor een bandje op de muziekschool. Ik speelde gitaar en zong, en daarna ben ik zelf ook bandjes gestart. Ik heb een tijd op het Koning Willem II College gezeten, op de muzikale afdeling – een soort vooropleiding waar je het conservatorium kon combineren met gewone vakken. Ik kwam daar eigenlijk terecht omdat ik goed kon tekenen: ik wilde naar de kunstacademie, maar die opleiding was nog niet toegankelijk, en toen een vriendin auditie ging doen voor het conservatorium dacht ik: waarom niet? Tot mijn verrassing werd ik aangenomen, zij niet. Later ontdekte men dat ik een absoluut gehoor heb. Maar ik had veel last van zenuwen, zeker bij optredens, en dat heeft me uiteindelijk doen twijfelen of een podiumcarrière wel iets voor mij was. Na wat omwegen ben ik psychologie gaan studeren.
Rond 2007, tijdens mijn bacheloropleiding, ontdekte ik pas echt hoe weinig wetenschappelijke literatuur er was over muziek en emotie. Mijn begeleider, Ad Vingerhoets, gaf me de ruimte om daar onderzoek naar te doen; mijn allereerste onderzoek was dan ook mijn bachelorscriptie over dit onderwerp. Toen bleek dat het meeste onderzoek over muziek ging over muziektherapie in ziekenhuizen, en nauwelijks over het alledaagse gebruik van muziek om met emoties om te gaan. Daar is mijn fascinatie voor emotieregulatie via muziek echt begonnen. En mijn achtergrond in muziek helpt me om het onderwerp niet alleen rationeel te benaderen, maar ook vanuit ervaring.
Hoe helpt muziek ons omgaan met verdriet en stress?
Wat we uit verschillende studies weten, is dat mensen in tijden van verdriet of stress muziek op heel uiteenlopende manieren inzetten. Sommigen zoeken troost, anderen juist afleiding, of ze willen betekenis geven aan hun ervaring en hun emoties beter begrijpen. Muziek kan dus een vorm van emotionele zelfzorg zijn.
Wat me persoonlijk opviel in een van mijn onderzoeken, is dat mensen met depressieve klachten opvallend vaak voor verdrietige muziek kozen. Niet omdat ze zich slechter wílden voelen, maar juist omdat het ontspannend, rustgevend of zelfs kalmerend werkte. Daaruit kwam een mooi idee voort: dat verdrietige muziek soms voelt als een ‘ondersteunende vriend’. Het geeft erkenning; je hoeft je niet beter voor te doen dan je je voelt, zoals dat bij mensen om je heen soms wel moet. Muziek oordeelt niet, en dat maakt het een veilige ruimte om emoties te doorvoelen.
Dat heeft denk ik ook te maken met de wereld waarin we leven. Op sociale media laten mensen vaak alleen hun ‘beste zelf’ zien; alles is gefilterd en opgepoetst, waardoor er weinig ruimte lijkt voor kwetsbaarheid of verdriet. Dat staat in contrast met de rauwe eerlijkheid die je soms in muziek vindt. Er bestaat ook onderzoek naar de rol van muziek voor kankerpatiënten, en wat me opviel na het lezen van dit onderzoek (waarin patienten zelf aan het woord kwamen) is dat mensen anderen vaak niet willen ‘lastigvallen’ met hun verdriet; niet hun partner, niet hun kinderen, niet hun vrienden. En dan kan muziek een plek zijn waar je wél jezelf mag zijn, zonder dat je iets hoeft uit te leggen.
Zijn er bepaalde muzieksoorten die mensen vaker kiezen voor troost?
Samen met een collega-onderzoeker heb ik daar onderzoek naar gedaan. Wat we zien, is dat mensen die zich verdrietig voelen vaker kiezen voor muziek met kenmerken die lijken op die van een verdrietige menselijke stem: een langzamer tempo, zachtere klanken, minder toonvariatie. Ook instrumentale muziek komt vaak naar voren, net als muziek in mineur.
Maar het interessante is dat niet álle kenmerken tegelijk aanwezig hoeven te zijn. Het lijkt er vooral op dat mensen intuïtief muziek kiezen die emotioneel matcht met hoe ze zich voelen. De overeenkomst tussen stemexpressie en muziek is daarin heel bepalend.
Hoe helpt muziek ons om emoties te herkennen, begrijpen of accepteren?
Muziek helpt ons in contact te komen met onze emoties. Dat gebeurt vaak doordat we resonantie voelen met de stemming van de muziek, of met de tekst. Muziek kan emoties versterken, maar ook een veilige ruimte bieden om ermee aan de slag te gaan. En dat is belangrijk: omdat de emoties die in muziek worden uitgedrukt niet letterlijk van jou zijn, kun je ze vanuit een zekere afstand benaderen. Dat maakt het veiliger om ze te voelen en te onderzoeken.
Ook empathie speelt een rol. Als we geraakt worden door de gevoelens van een artiest, opent dat soms de deur naar mildheid en empathie voor onszelf. Dat heet in de psychologie common humanity – het besef dat pijn en verdriet universeel zijn, en dat we er niet alleen in staan. En soms herkennen we onze eigen verhalen in songteksten. Veel teksten laten ruimte voor interpretatie, waarin iedereen wel iets van zichzelf herkent. Dat maakt muziek een toegankelijk en krachtig hulpmiddel om je eigen ervaringen beter te begrijpen. Er is een mooi paper over, de theorie van Gosling en Rentfrow, waaruit blijkt dat muziek een van de krachtigste manieren is waarop mensen zichzelf uitdrukken en anderen leren kennen – meer nog dan boeken, kleding of hoe iemands kamer eruitziet.
Welke rol speelt muziek in emotieregulatie?
Emotieregulatie gaat over de manier waarop we met onze gevoelens omgaan: of we ze toelaten, onderdrukken, herinterpreteren, of bijvoorbeeld verwerken via iets als muziek. Het is een breed begrip, maar ontzettend belangrijk. Kijk naar kinderen: die laten hun emoties vaak nog ongefilterd de vrije loop. Gaandeweg leren we (als het goed is) ermee om te gaan op een manier die helpend is, voor onszelf én voor anderen.
Goede emotieregulatie hangt samen met een betere mentale gezondheid, meer sociale verbondenheid en zelfs meer succes in werk en relaties. Mensen die hun emoties beter kunnen reguleren, maken doorgaans sneller vrienden en functioneren beter in een team. Muziek speelt daarin een waardevolle rol: het biedt een laagdrempelige manier om emoties te erkennen, te voelen of juist tijdelijk te verzachten. En het mooie is dat je zelf kunt kiezen hóe je het inzet als afleiding, als troost, als krachtbron, of zelfs als spiegel. Tevens, als andere vormen van steun even wegvallen, kan muziek een soort sociale binding vervangen; herkenning, troost, een gevoel van verbondenheid.
Wat kwam er voor jou het meest verrassend of krachtig uit je onderzoek naar rouw?
Wat me vooral bijblijft, is hoe enorm persoonlijk muziekgebruik bij verlies is. Wat voor de één troostend is, kan voor een ander juist averechts werken. Ben je een metalfan, dan kan metal je veel troost bieden omdat je die muziek mooi vindt; heb je er niets mee, dan brengt het je alleen maar in een slechtere stemming. En ook persoonlijkheid speelt mee: voor iemand die veel piekert, kan verdrietige muziek een valkuil zijn, terwijl het voor iemand die juist moeite heeft om stil te staan bij emoties kan helpen om weer meer te voelen.
Eén van de meest aangrijpende verhalen kwam van een vrouw die meerdere familieleden had verloren bij een auto-ongeluk. Ze vertelde dat haar huis ineens zó leeg voelde, en dat de enige muziek die ze kon verdragen heel zware, verdrietige muziek was, die weerspiegelde wat ze voelde. Lichtere muziek kon ze gewoon niet aan. Dat raakte me: voor háár wás die zware muziek de juiste keuze, omdat het paste bij haar binnenwereld.
Wanneer werkt muziek wél ondersteunend in rouw, en wanneer niet?
Dat hangt echt van de persoon en de situatie af. Er zijn mensen die geneigd zijn pijn en emoties te vermijden, die het liever parkeren. Zit je in die vermijdende houding, dan werkt muziek niet altijd helpend, dan is het risico dat je erin wegvlucht in plaats van ermee aan de slag gaat. Maar als je bereid bent je verdriet onder ogen te zien, kan muziek juist een gezonde en veilige manier zijn om ermee in contact te komen.
Na het lezen en uitvoeren van heel veel onderzoek concludeer ik dat mensen die moeite hebben om over hun gevoelens te praten vaak gebaat zijn bij muziek. Het biedt een ingang om emoties te voelen zonder dat je ze meteen hoeft te verwoorden. In de eerste jaren van mijn onderzoek viel me op dat het bij verlies vaak niet gaat om probleemoplossende coping. Het verlies van een geliefde is immers geen probleem dat je kunt ‘oplossen’. Je zet muziek dan niet in om iets te fixen, maar om ermee té zijn. Zoals je kunt wandelen met je verdriet, kun je er met muziek bij blijven. Mits je het op een gezonde manier inzet.
Heb je een praktische oefening om muziek bewuster in te zetten?
Maak je eigen playlists voor verschillende situaties. Zelf heb ik een playlist die ik aanzet als ik wil schrijven, cd’s in de auto voor als ik gestrest ben, en zelfs specifieke muziek voor mijn dochter en voor onze hond, als die meegaat op vakantie. We gebruiken muziek niet alleen voor onze eigen emoties, maar ook om de mensen om ons heen te helpen reguleren. Dat vind ik prachtig.
En probeer dingen gewoon uit. Zoek op Spotify of YouTube naar playlists met termen als calm, healing, grief of comfort. Werkt iets, sla het dan op, zodat je er later makkelijk op terug kunt vallen. Je kunt muziek ook bewust koppelen aan momenten of personen — denk aan een vast slaapliedje dat je elke avond voor je kind zingt. Zo veranker je herinneringen en houd je de verbinding levend, ook na verlies.
Wat is jouw boodschap aan de lezer?
We denken soms nog zoals in de jaren tachtig en negentig: dat bepaalde muziek (metal, of agressieve hiphop) iets verkeerds over iemand zegt. Zeker bij jongeren die door een lastige periode gaan. Maar iedere generatie heeft muziek die de vorige niet begrijpt. Vroeger was rock schokkend, nu zijn dat duistere beats of harde teksten.
De vraag zou moeten zijn: waarom juist deze muziek? Hoe voel je je als je ernaar luistert? Als iemand er een goed verhaal over heeft, dat het hem helpt, kalmeert of afleidt, dan is dat juist een positief signaal. Natuurlijk kan het ook betekenen dat iemand ergens doorheen gaat; dan is het goed om te kijken of er extra steun nodig is. Maar de muziek op zich hoeft geen reden tot zorg te zijn. Wees nieuwsgierig in plaats van oordelend, dan leer je elkaar écht beter begrijpen. Muziek hoeft namelijk niet ‘op te lossen’. Het mag er gewoon zijn. Net als jij.
Welk nummer zou je willen delen?
Als ik gefrustreerd ben, zet ik soms expres iets agressiefs op; jaren-negentigmuziek, zoals The Smashing Pumpkins. Het nummer ‘Bullet with Butterfly Wings’ is daar perfect voor. Het is absurd, rauw en tegelijk ook grappig. Juist dat maakt het voor mij opluchtend.
Ga naar Spotify voor de playlist Muziektips
Meer informatie:
Websites:
https://staff.lincoln.ac.uk/b6fb66e9-f5e4-416a-98e3-994231ee779e